گزنه؛ خواص، فواید و کاربردها

 گزنه؛ خواص، فواید و کاربردها

گیاه گزنه از خانواده­ ی Urticaceae است که گونه­ هایی با خواص طبی مشابه دارد.گزنه گیاهی است علفی و چند ساله و برگ­های پهنی دارد که بر روی آن پرز­هایی است. گزنه می­تواند تا یک متر قد داشته باشد. تکثیرش توسط ریشه­های رونده­اش است که به شکل پاجوش از او جدا شده و هر یک از ریشک­ها به ساقه­ای جدا تبدیل شده و گیاه به این شکل گسترش می­یابد. گسترش می­یابند. برگ­های گزنه بیضی شکل،  درست، دارای رگ­برگ های مشخص و دندانه ­دار است. گزنه از گیاهانی است که گل دارند، گل­های آن معمولا به رنگ سبز روشن و یا کمی زرد هستند، گیاه دارای دو پایه نر و ماده است که اندام­های تولید مثلی نر و ماده­ی گیاه روی آن قرار دارند. معمولا پایه­ی نر گزنه داری پرز­های بیشتری است و قدرت گزندگی بیشتری دارد و پای ه­ی ماده قدرت گزندگی کمتری نسبت به پاه ماده داراست. البته گزنه انواع مختلفی دارد که بنا به نوع آن برگ­ها و ظاهر متفاوتی دارد.

گیاه گزنه را با نام­های دیگری چون گزنک، گزما، هرتیک، لبات ­النار، شعرالعجوز، کجیت، نبات ­النار و هرتیکه نیز می­شناسند. همچنین گونه ­ی درشت آن را انجره کبیر، قریص یا قراض نیز می­گویند. محل رویش گزنه در مناطق مرطوب و در مکان­های سایه ­دار است. در شمال ایران که محل عمده­ ی رشد گزنه است، معمولا در کنار دیوار سایه انداز خانه­ ها و یا درون خرابه­ ها، به وفور می­روید. گیاه گزنه البته در دانه­های البرز و ییلاقات جنوبی البرز نیز به زور خودرو می­روید.

ترکیبات شیمیایی موجود در گزنه، هرچند در گونه ­های مختلف آن متفاوت است اما به طور کل می­توان ترکیبات زیر را نام برد:

درون گزنه ماده­ ی رنگی­ای به نام اورتی­سین و لسیتین و گاوکوزیدی با اثر قرمز کننده­ی پوست و تانن، فورمیک­اسید، همچنین در گزنه نوعی آلکالوئید نیز موجود می­باشد.

از مواد معدنی موجود در گزنه ­می­توان به مقدار زیادی گوگرد، همچنین کلسیم، آهن، منگنز و پتاسیم را نام برد.

گزنه-خانومی

انواع گزنه

همانگونه که پیش­تر گفتیم گیاه گزنه انواع مختلفی دارد، که بر اساس رنگ و شکل برگ و گل و اندازه­ی ساقه تفاوت پیدا می­کنند. اما عموما خواص مشابه و مواد موجود مشابهی دارند. در ادامه سه نوع مهم از گزنه را که در ایران می­رویند را نام برده و ویژگی­های آنها را بیان می­کنیم.

  • گزنه ­ی درشت یا گزنه­ ی دو پایه که با نام­هایی چون انجره کبیر، قریص یا قراض نیز در طب سنتی نام برده شده است. گزنه­ ی درشت همان گزنه­ ی معمول است که بیشتر مردم آن را می­شناسند و بوته­ی آن از نیم تا یک متر قد دارد و دارای دو پایه­ی نر و ماده است. برگ­های گزنه ­ی درشت پهن و درشت­ و به رنگ سبز پر­رنگ است، ساختار آن بسیار لیفی شکل است. تخم آن نرم، براق و تیره رنگ است. ساقه­ی گزنه­ ی درشت چهارگوش است. گزنه­ ی درشت تنها در کوهپایه­های دو سوی البرز در مناطقی که مرطوب باشد می­روید.
  • گزنه ­ی کوچک یا گزنه­ ی یک پایه که در طب سنتی با نام­های انجره صغیر یا حربق نیز نام برده می­شود. گزنه­ ی کوچک نیز گیاهی علفی است و چندساله، قد آن نصف گزنه ­ی درشت است و به کم تر از نیم متر می­رسد. ساقه­ی گزنه­ ی کوچک به مانند گزنه­ ی درشت چهارگوش نیستند و زوایای پهن و قوس دار دارد. همچنین برخلاف گزنه­ ی درشت، تمام اندام­های گزنه­ ی کوچک دارای پرز و تارهای گزنده هستند که قدرت چسبناکی و گزندگی و سوزانندگی آنها بیشتر از گزنه ­ی درشت است. برگ­های گزنه­ ی گل­های و اندام­های تولید مثلی نر و ماده در گزنه­ ی کوچک بر روی یک پایه قرار دارند و گل­های سبز و زرد روشن آن در طول تابستان و پاییز شکوفا می-شوند. سرعت تکثیر گزنه­ ی کوچک از گزنه­ ی از گزنه­ ی بزرگ کمتر است و در باغ­ها و زمین­های زراعی می­روید. با این وجود گستره­ی جغرافیایی­ای که گز­نه ­ی کوچک در آن می­روید بیشتر است. گزنه­ ی کوچک علاوه بر شمال ایران و ییلاقات دامنه­های جنوبی البرز، در آذربایجان، لرستان، ایلام، و همچنین مناطق کوهستانی شمال و شرق خوزستان و در فارس و بوشهر نیز می­روید.
  • گزنه­ ی سفید نوع پراهمیت و با خواص بسیار گزنه می­باشد. گزنه ­ی سفید با نام حُرف ابیض در طب سنتی شناخته می­شود. گزنه­ ی سفید گیاهی علفی، چندساله و بلندای آن از بیست تا شصت سانتی­متر می­رسد. برگ­های آن درشت و دندانه­دار است و همانند گزنه­ ی درشت، ساقه­ای چهارگوش دارد. گل­های سفید رنگ گزنه ­ی سفید در بهار در بالای ساقه ظاهر می­شوند و اندام­های تولید مثلی گیاه بر روی یک پایه قرار دارند. مهم­ترین ویژگی گزنه­ سفید این است که گل­های آن شهد بسیار زیادی دارند و می­توانند برای زنبورداری بسیار مفید باشند . حشرات بسیار به گل­های آن جذب می­شوند. گزنه­ ی سفید نیز در نقاط مرطوب و علی­الخصوص در نقاط جنگلی و در جنگل­ها رشد می­کنند و گستره­ی جغرافیایی آن نیز بسیار زیاد است. گزنه ی سفید در کشمیر و پنجاب هند، هزارای افغانستان و در ایران در جنگل­های هیرکانی، دیلمان، ییلاقات دامنه­های جنوبی البرز و در آذربایجان در دامنه­های سهند، زنجناب و در جنگل­های ارسباران می­روید.

گزنه-خانومی

خواص و فواید گزنه برای سلامت بدن

گونه ­های مختلف گزنه مشابهت­هایی در خواص و فواید درمانی دارند و همچنین تفاوت­هایی نیز دارند.  خواص و کاربردهای گزنه، هم در درمان بیماری­ها و هم برای مراقیت­های پوستی و بهداشتی مفید است. در ادامه بنا بر نوع گزنه ­ی به بررسی ویژگی­های آن­ها می­پردازیم و تفاوت­ها را نیز بیان می­کنیم.

ابتدا خواص درمانی گزنه ­ی درشت را به تفکیک آن بخشی از گیاه که استفاده می­شود مورد بررسی قرار می­دهیم:

خواص درمانی برگ گیاه گزنه ­ی درشت

  • اگر بیست تا سی گرم از برگ خشک­ شده­ی گزنه­ ی درشت را همراه با ساقه­هایش در نیم لیتز آب سرد بریزید و بر روی شعله­ی ملاییم بگذارید تا بجوشد و پس از سه تا پنج دیقه جوشاندن آن، آن را ده دیقه دم کنید و سپس از صافی رد نموده و عصاره­ی به دست آمده را حداکثر روزی چهار بار بنوشید خواص متعددی دارد که از بین آنها می­توان به افزایش ادرار، افزایش تعریق، تصفیه­ی خون و برطرف نمودن کم خونی و مشکلات طحال، کمک به درمان دیابت، رفع اخلاط معده و ریه و برطرف کردن ورم کبد به سبب سرد مجازی را نام برد. همچنین از دیگر خواص آن می­توان به سهل نمودن دوران قاعدگی و افزایش شیر در بانوان اشاره کرد.
  • قرقره کردن محلول به دست آمده­ی بالا برای رفع عفونت­های دهان و ورم زبان کوچک نیز موثر می­باشد. همچنین مخلوط­ شده­ی این عصاره با عسل به عنوان محرک جنسی نیز کاربرد دارد.
  • اگر برگ گیاه را بکوبند و با سکنجبین مخلوط نمایند نیز برای برطرف نمودن دردهای پهلو و طحال مفید است.
  • افرادی که به عفونت مثانه مبتلا می­باشند می­توانند برگ خشک شده­ی گزنه­ ی درشت را با ریشه ­ی پوشت گرفته شده­ی شیرین بیان به طور برابر بجوشانند و صاف کرده­ی آن را بنوشند و همچنین مقداری از این عصاره را با آب زردک صاف کرده مخلوط نموده و بر مجرای ادرار بگذارند تا در دفع عفونت کمک نماید.
  • همچنین جوشاندن برگ خشک شده­ی گزنه ­ی درشت با ماءالشعیر و استفاده از محلول صاف شده­ی نهایی، به درمان آسم و تنگی نفس کمک می­کند.
  • همچنین برگ تازه­ی گزنه ­ی درشت را بکوبید و با نمک مخلوط نمایید، برای درمان قانقاریا و انواع زخم­های عفونی مانند زخم­های جزام، دیابت و دیگر زخم­ها و گاز گرفتگی توسط حیوانات، به عنوان ضماد مفید است. همچنین این ضماد در درمان ورم پا نیز کاربرد دارد.
  • برای درمان ورم بناگوش نیز می­توانید برگ­های تازه­ی کوبیده شده­ی گزنه­ ی درشت را با روغن زیتون مخلوط نمایید و به عنوان ضماد استفاده کنید.
  • برای درمان گرفتگی عضلات، رفع برآمدگی­های پوستی و ورم­ها و سربازکردن برآمدگی­های عفونی مانند دمل و همچنین درمان زگیل، برگ تازه­ی این گزنه را کوبیده و با عسل مخلوط نمایید تا شاهد خواص و کاربردهای آن باشید. همچنین مخلوط کردن دو گرم از برگ تازه­ی کوبیده شده­ی آن با دو گرم صمغ مرمکی نرم شده و شیاف کردن آن به تنظیم کردن قاعدگی و درمان قاعدگی عقب افتاده کمک می­کند.

گزنه-خانومیخم گزنه ­ی درشت

  • خوردن تخم گزنه برای قطع سرفه، تنگی نفس، استسقاء، رفع بلغم و ناراحتی­های طحال و کلیه و همچنین تقویت قوای جنسی مفید است.
  • چنانچه تخم این نوع گزنه را با سکنجبین مخلوط نمایید و میل کنید، برای دردهای طحال، پهلو و کلیه و رحم به عنوان مسکن عمل می­نماید.
  • همچنین تخم گزنه را با ریشه­ ی شیرین بیان پوست کنده مخلوط نمایید و دم کنید و سپس عصاره­ی صاف کرده را بنوشید برای درمان عفونت­های ادراری کاربرد دارد.
  • چنانچه تخم گزنه را به صورت برابر با تخم کرفس و شیر گوسفند مخلوط نموده و میل نمایید، بسیار برای تقویت قوای جنسی و رفع سرد مزاجی موثر می­باشد.
  • برای درمان زخم­های عفونی نیز از تخم گزنه به چندین روش استفاده می­کنند، می­توانید پودر آن را بر روی زخم بریزید تا به خشک شدن زخم کمک کند، همچنین می­توان پودر آن را با کمی عسل مخلوط نموده و به عنوان ضماد استفاده نمود. روش دیگر استفاده از آن این است که آب جوشانده­ی آن را برای شستشوی زخم، خصوصا زخم­های قانقاریایی استفاده نمایید.
  • اگر آن را با سرکه­ی رقیق شده بخورید به عنوان مسهل بسیار خوب عمل می­نماید.

تذکر ویژه: به هیچ وجه تخم گزنه را بی رویه و بدون مشورت با متخصص طب گیاهی و سنتی و یا بدون مشورت پزشکتان مصرف نکنید. زیرا مصرف بیش از حد آن، موجب اسهال شدید و سخت شده و بسیار خطرناک است.

همچنین ریشه ­ی گزنه نیز دارای خواص درمانی است که به موردهای زیر اشاره می­کنیم:

  • پودر ریشه ­ی گزنه را با ماءالشعیر مخلوط نموده و یا آن را در ماء الشعیر بجوشانید و مصرف کنید، برای پاکسازی ریه­ها و تنگی نفس مفید است.
  • چنانچه چهار مثقال از آن را نیمکوب نمایید و در دو لیوان آب بجوشانید، عصاره­ی حاصل شده افزایش دهنده­ی ادرار و همچنین در درمان قاعدگی به تعویق افتاده موثر است.

خواص درمانی گز­نه­ ی کوچک

  • از برگ­های گزنه­ ی کوچک می­توان استفاده­های مختلفی کرد و خواص و کاربردهای مختلفی دارد، همانطور که می­دانیم، برگ­های گزنه ­ی کوچک دارای پرزهای بیشتر و خاصیت گزندگی بیشتری است، از این رو می­توان برگ­های تازه­ی گزنه­ ی کوچک را برای درمان بی­ حسی اعضای بدن و اعضایی که دچار بی­اختیاری شده­اند استفاده کرد، به این صورت که شاخه و برگ گزنه را چیده و به محل مورد نظر زد، این کار باعث جریان یافتن خون بیشتر به عضو و همچنین تحریک اعصاب آن عضو می­شود، می­توان این کار را برای درمان روماتیسم­های مزمن نیز استفاده نمود. توجه داشته باشید که البته این درمان می­تواند دردناک باشد و شخص باید توانایی تحمل درد حاصل از سوزش و خارش را در خود داشته باشد.
  • از دیگر استفاده­هایی که می­توان از برگ گزنه­ ی کوچک برد این است که حدود سی گرم از آن را در یک لیتر آب بجوشانید و آب صاف کرده­ی آن را به مرور بنوشید، عصاره­ی حاصل از گیاه گزنه­ ی کوچک دارای خواص بسیاری است، از جمله: قابض بودن، خاصیت ضد انگلی، معرق، همچنین بسیار ادرار آور است و برای پاکسازی کلیه­ها مهم می­باشد و می­تواند درمانی برای ادرار خونی و التهاب کلیوی باشد. همچنین از بین برنده­ی اخلاط و تنظیم­کننده­ی مخاط است، همچنین برای تنظیم قند خون بیماران دیابتی نیز مفید است. از خواصی که برای بانوان دارد نیز این است که این عصاره خاصیت شیرآوری دارد، همچنین برای درمان قاعدگی نامنظم مفید است و برای درمان التهاب دهانه­ی رحم نیز خاصیت دارد. عصاره­ی گزنه ­ی کوچک همچنین محرک جنسی بسیار قدرتمندی نیز می­باشد.
  • از دیگر بخش­های مورد استفاده­ی گزنه ­ی کوچک شیره­ی تازه­ی آن است، قرقره نمودن شیره­ی تازه­ی گزنه برای رفع التهاب لوزه و همچنین لثه بسیار کاربرد دارد. همچنین استعمال آن بر روی ورم­های سفتی پوستی، موجب نرم گشتن و برطرف شدن آن­ها می­گردد.
  • توجه اکید داشته باشید که استفاده­ی بیش از اندازه و بدون تجویز گزنه­ ی کوچک بسیار خطرناک بوده و می­تواند موجب آسیب به کلیه­ها و روده شود و همچنین ادرار کردن را بند آورد.

گزنه-خانومی

خواص درمانی گزنه­ ی سفید

  • عصاره­ی گل گزنه ­ی سفید دارای خاصیت قابضی است، همچنین صفرا بر است و برای تصفیه­ی خون و درمان نارسایی کبد و رفع کلروز مفید است. این عصاره می­تواند بند آمدن ادرار و ادرار قطره قطره را درمان کند و همچنین درمان بسیار مناسبی برای بواسیر می­باشد و در قطع خونریزی­های آن و قطع اخلاط خونی و اسهال مفرط موثر است. عصاره­ی گل گزنه همچنین می­تواند برای درمان برخی بیماری­های زنان مانند ترشحات سفید و بند آوردن خونریزی رحم مفید باشد، همچنین برای سهل نمودن قاعدگی­های سخت کاربرد دارد. روش استخراج عصاره­ی گل گزنه­ ی سفید این است که سی گرم از گل­های آن را در یک لیتر آب بجوشانید و آن را بنوشید.
  • بخش دیگری از گزنه ­ی سفید که دارای خاصیت است، ریشه­ ی گزنه ­ی سفید است که برای التیام زخم کاربرد دارد و برای تنظیم گوارش موثر است، روش استفاده از آن این است که بیست گرم از آن را در یک لیتر آب بجوشانید و روزی سه وعده و هر وعده یک فنجان از آن بنوشید.

البته که استفاده از گیاهان دارویی، علی­الخصوص گیاهانی مانند گزنه که چندین گونه­ی متفاوت دارند هیچگاه نباید سرخود صورت گیرد و مصرف گزنه به طور سرخود بدون توجه به گونه­ی آن کار بسیار خطرناکی است. همچنین در مصرف گیاهان دارویی به هر عنوانی، میزان و روش استفاده بسیار مهم است، زین سبب پیش از مصرف هر گونه گیاه دارویی با متخصص طب گیاهی و سنتی و یا با پزشک خود مشورت نمایید.

گزنه-خانومی

استخراج سبزینه­ برای انواع ماسک­های پوست

از بین گونه­ های مختلف گزنه، گزنه ­ی دوپایه یا گزنه ­ی درشت بهترین منبع کلروفیل است. کافی است که برگ­های آن را به خوبی بلیند کنید. محلول به دست آمده دارای سبزینه­ی بسیاری است. چنانچه به دنبال استخراج کلروفیا خالص بودید، کمی از مواد خود را در اتردوپترول حل کرده و سپس الکل متیلیک به آن بیفزایید و ظرف محتوای محلول را تکان دهید تا کاروتن و گزانتوفیل از آن جدا گردد و کلروفیل خالص حاصل شود.

البته این طریقه ­ی نظری انجام این فرآیند است، لطفا آن را در خانه انجام ندهید و بدون آشنایی با مواد و فرآیندهای شیمیایی و ظروف استاندارد آن را انجام ندهید.

ارسال این مطلب به:

mohammad.javani89@gmail.com

0 Reviews

مطالب مرتبط